اهل بيت عليهم السّلام ، و به پيروى از آن در فقه اماميه ، عقل به عنوان راه استوارى براى استنباط و احكام الهى به رسميت شناخته شده است ، ولى از قياس و استحسان كه پشتوانه‌اى جز ظن و گمان ندارد ، به شدّت نهى گرديده است . امام صادق عليه السّلام خطاب به ابان بن تغلب فرمود : « انّ السنّة لاتقاس ، الاترى انّ المرأة تقضي صومها و لا تقضي صلاتها ، يا أبان انّ السنّة اذا قيست محق الدين » « 1 » ؛ قياس ( تشبيه و تمثيل ) در سنّت ( شريعت الهى ) اعتبار ندارد ، بدين جهت در اسلام قضاى روزه بر زن ( كه به دليل عذر زنانگى نتوانسته است روزه بگيرد ) واجب است ولى قضاى نماز واجب نيست . ( يا اين كه اهمّيّت نماز در اسلام از روزه بالاتر است ) اى ابان ، اگر سنّت و شريعت الهى با قياس ارزيابى شود ، دين نابود خواهد شد . حاصل آن‌كه عقل در موضوع دين شناسى و معرفت دينى نقش‌هاى گوناگونى را ايفا مىكند : 1 . پايه‌هايى اوليه دين را اثبات مىكند ، مانند اثبات وجود خدا و برخى از صفات الهى كه مبناى اثبات شريعت است ، و اثبات ضرورت دين و شريعت و . . . 2 . در عرض وحى مىتواند پاره‌اى از احكام شريعت را به دست آورد . و به عنوان يكى از منابع و مدارك احكام شرعى به شمار آيد . ( مستقلّات و ملازمات عقليه ) . 3 . به عنوان ابزار فهم كتاب و سنّت نقش معرفتى مهمّى را ايفا مىكند . در اين‌جا عقل در طول وحى ( كتاب و سنت ) است نه در عرض آن ، و چون نورى است كه

--> ( 1 ) . وسائل الشيعة : 18 / 25 .